Từ trò chơi dạy học đến một đời làm nghề

Có một chuyện hồi bé tôi vẫn hay kể. Trong khi đám trẻ trong xóm chơi bán hàng, chơi nấu ăn, thì tôi bày ra một trò khác: chơi dạy học. Tôi kê mấy chiếc ghế con, xếp thú bông ngồi thành hàng, rồi đứng trước “lớp” của mình mà giảng bài, nghiêm túc y như thật.

Hồi đó tôi chẳng nghĩ ngợi gì. Mãi sau này, khi đứng trước những lớp học thật, với học viên đến từ khắp nơi trên thế giới, tôi mới giật mình nhận ra: hóa ra có những điều mình đã chọn từ rất sớm, trước cả khi biết gọi tên nó.

Tôi sinh năm 1988. Đến nay tôi đã có mười bảy năm trực tiếp dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, và sáu năm đào tạo những người làm nghề này. Tôi là người sáng lập phương pháp Tiếng Việt Sống. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, tôi e bạn sẽ hiểu sai về công việc của tôi. Bởi thật ra, tôi không nghĩ mình là một người dạy tiếng Việt.

Tiếng Việt, với tôi, không phải đích đến. Nó là một cái cớ đẹp đẽ, một cánh cửa, một lăng kính để tôi quan sát con người, văn hóa, và cách một dân tộc nhìn thế giới. Suốt ngần ấy năm, điều tôi thật sự nghiên cứu không phải ngữ pháp hay từ vựng, mà là những quy luật ẩn dưới chúng. Vì sao người Việt nói thế này mà không nói thế kia. Vì sao một câu cửa miệng nghe qua tưởng vô nghĩa lại đựng cả một cách sống.

Tôi nhớ một học viên nước ngoài từng bối rối hỏi tôi: “Sao tiếng Việt gọi người lạ cũng là anh, chị, cô, chú, bác, như thể ai cũng là họ hàng vậy?” Câu hỏi ấy làm tôi khựng lại. Vì đúng là như vậy thật. Người Việt nhìn xã hội như một gia đình lớn, và hệ thống xưng hô của chúng ta chính là tấm bản đồ của cách nhìn đó. Dạy một đại từ, hóa ra là mở cho người học cả một quan niệm về quan hệ giữa người với người.

Đó là cách tôi làm việc. Tôi có một thói quen khó bỏ. Đứng trước bất cứ hiện tượng nhỏ nào, một lỗi sai của học viên, một từ đệm cuối câu, một cách chào, tôi đều hỏi “tại sao?” cho đến khi chạm được quy luật phía sau. Tôi không thích sưu tầm kiến thức. Tôi đi tìm những khung tư duy có thể soi sáng nhiều trường hợp cùng lúc. Bởi với tôi, một mẹo hay chỉ giải quyết được một tình huống, còn một cách nhìn đúng thì giải quyết được vô số tình huống.

Có một câu tôi luôn trở đi trở lại: tiếng Việt không đứng một mình. Nó chỉ thật sự sống khi nằm trong văn hóa Việt. Một từ tách khỏi đời sống của nó thì chỉ còn là cái xác chữ. Vì thế cách tôi làm nghề luôn đi theo một trục: ngôn ngữ dẫn vào văn hóa, văn hóa dẫn vào lối sống. Tôi không muốn học viên chỉ nói đúng. Tôi muốn họ nhìn thấy con người Việt Nam, và qua đó hiểu thêm về chính cách họ đang sống.

Nếu phải chọn hai điều tôi trân trọng nhất, tôi sẽ chọn sự trung thực và tri thức. Tôi dị ứng với những khái niệm bóng bẩy mà rỗng. Tôi thà nói một điều giản dị mà thật, còn hơn một điều nghe kêu vang nhưng không chạm tới bản chất. Trong công việc, tôi quý sự phản biện và những câu hỏi đào sâu hơn là những lời khen làm đẹp lòng nhau, kể cả khi điều đó khiến mọi thứ chậm lại.

Càng làm nghề, tôi càng thấy rõ điều mình muốn để lại. Tôi gặp quá nhiều giáo viên giỏi và tận tâm nhưng lạc lối. Không phải vì họ thiếu năng lực, mà vì thiếu một tấm bản đồ nghề nghiệp. Tôi muốn vẽ ra tấm bản đồ ấy, một hệ phương pháp và một chuẩn nghề, để những người dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ có chỗ tựa mà đứng vững, thay vì tự mò mẫm trong bóng tối.

Xa hơn, tôi đang xây Tiếng Việt Sống thành một hệ sinh thái tri thức, nơi ngôn ngữ, văn hóa, giáo dục, tâm lý và cả công nghệ AI kết nối với nhau, cùng phục vụ một mục tiêu: giúp con người nhìn thế giới sâu sắc hơn.

Tôi không hoàn hảo, và tôi cũng không giấu điều đó. Điểm mạnh của tôi là quan sát tỉ mỉ, nhặt những chi tiết rất nhỏ rồi kết nối chúng lại thành một quy luật. Nhưng chính sự cầu toàn ấy cũng là điểm yếu. Tôi thường mất rất nhiều thời gian để hoàn thiện một ý tưởng, một bài viết, vì cứ muốn nó thật đúng, thật sống. Tôi vẫn đang học cách chấp nhận rằng đôi khi “đủ tốt và dám ra mắt” còn quý hơn “hoàn hảo mà cất mãi trong ngăn kéo”.

Tôi hay nghĩ về một hình ảnh. Khi về già, tôi muốn được sống giữa thiên nhiên, và tiếp tục làm đúng cái việc tôi đã làm từ thuở chơi đồ hàng, đó là quan sát đời sống rồi kể lại những gì mình nhìn thấy.

Bởi với tôi, đích đến của cả hành trình này chưa bao giờ là biết nhiều hơn. Mà là nhìn sâu hơn. Nếu công việc của tôi giúp được bạn, dù bạn là người học tiếng Việt, người dạy nó, hay chỉ là một người muốn nhìn thế giới rõ thêm một chút, thì tôi đã đi đúng con đường mình chọn từ rất lâu rồi.

Hồng Diễm, người sáng lập phương pháp Tiếng Việt Sống

---