Nếu bạn đang dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, và đã từng có khoảnh khắc bị khựng lại trước một câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng không biết trả lời sao cho “thấu tình đạt lí” – thì hãy tin mình, vấn đề chưa chắc đã nằm ở năng lực của bạn.
“Tại sao người Việt lại ‘nghĩ bụng’ mà không phải nghĩ bằng đầu hả cô?”
Mình khựng lại mất vài giây.
Đó chẳng phải là câu hỏi đánh đố gì về học thuật, thế mà lại khiến cho mình sững người lại ngay giữa một buổi dạy tưởng như đang rất “xuôi chèo mát mái”.
Lúc đó, mình vẫn trả lời, vẫn giải thích, vẫn tiếp tục buổi học như chẳng có chuyện gì xảy ra. Học viên vẫn gật gật đầu nghe mình nói. Về lí thuyết, chẳng có gì “sai” ở đây cả. Nhưng trong lòng mình lúc ấy lại cuộn lên một câu hỏi cực kì khó chịu:
“Mình có thực sự hiểu rõ những gì mình đang dạy không?”
Trước đó, mình chưa bao giờ nghĩ mình “thiếu”. Mình là người Việt, nói tiếng Việt mỗi ngày. Mình có lớp, có học viên, có thu nhập đều đặn. Nhìn từ bên ngoài, mọi thứ đều ổn, thậm chí là rất ổn.
Nhưng khốn nỗi, chỉ cần một câu hỏi đi chệch khỏi những gì mình “quen dùng” là mình bắt đầu chao đảo. Những câu hỏi kiểu đó cứ xuất hiện ngày một nhiều:
• “Cô ơi, tại sao người Việt lại nói như vậy?”
• “Tại sao dùng từ này mà không phải từ kia?”
• “Câu này khác gì câu kia?”
Và mình chợt nhận ra mình có một thói quen rất nguy hiểm: một là giải thích vòng vo cho xong chuyện, hai là tìm cách né đi thật khéo, lướt đi thật nhanh để không ai nhận ra.
Học viên không nói gì. Nhưng thâm tâm mình biết rõ: Nếu cứ tiếp tục như thế này, một ngày nào đó, học viên sẽ nhận ra sự hổng chân của mình. Cái cảm giác ấy nó không ồn ào, nhưng cứ lặp đi lặp lại, âm ỉ và nhức nhối.
Điều khiến mình khó chịu nhất không phải là việc “mình không biết”, mà là cảm giác mình đang đứng lớp… nhưng lại không thực sự đứng vững trên đôi chân của mình.
Có một giai đoạn mình đã thử “vùng vẫy” để cải thiện. Mình đi học thêm, đọc thêm, chuẩn bị bài kĩ đến từng chi tiết. Nhưng rồi mình chạm mặt một sự thật phũ phàng: Chỉ cần học viên hỏi lái sang hướng khác một chút thôi, mình lại rơi tõm về vạch xuất phát.
Chính lúc đó, mình mới thực sự dừng lại để tự hỏi một câu đơn giản nhưng sâu sắc hơn:
“TIẾNG VIỆT THỰC SỰ VẬN HÀNH NHƯ THẾ NÀO?”
Hóa ra, câu trả lời không nằm trong sách vở. Nó nằm trong cách người Việt sống, cách họ tư duy, cảm nhận và gọi tên thế giới xung quanh mình. Ngôn ngữ không bao giờ đứng tách biệt; nó bện chặt vào văn hóa, vào hơi thở đời thường, vào những thứ rất “người”.
Nếu tách rời ngôn ngữ khỏi những giá trị đó, mình vẫn có thể dạy, nhưng thực chất chỉ là đang “đoán mò” và truyền đạt lại những gì hời hợt bên ngoài mà thôi.
Khi mình bắt đầu thay đổi góc nhìn, mọi thứ xoay chuyển một cách kì lạ. Không phải là kiểu: “À, mình vừa nhồi thêm được kiến thức này”, mà là cảm giác vỡ òa: “À, hóa ra nó phải là như vậy!”
Mình không còn dạy theo phản xạ hay trả bài nữa, mà bắt đầu nhìn thấy được cái “gốc” đằng sau cách người Việt nói năng, dùng từ, diễn đạt. Lần đầu tiên, mình có thể trả lời học viên một cách tự tin mà không cần phải “gồng” lên cho tròn trịa. Đó là vì mình đã hiểu sâu hơn từ cái gốc, chứ không phải vì nhớ nhiều hơn ở phần ngọn.
Sau này, khi có dịp làm việc với các giáo viên tiếng Việt, mình nhận ra rất nhiều giáo viên cũng đang đứng đúng vào cái hố mà mình đã từng đứng. Họ không hề thiếu cố gắng, không hề lười biếng hay kém cỏi. Họ chỉ đang dạy trong một trạng thái rất quen thuộc nhưng ít ai dám gọi tên: SỰ MÔNG LUNG.
Nếu bạn đang dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, và đã từng có khoảnh khắc bị khựng lại trước một câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng không biết trả lời sao cho “thấu tình đạt lí” – thì hãy tin mình, vấn đề chưa chắc đã nằm ở năng lực của bạn.
Nó nằm ở cách bạn đang nhìn về tiếng Việt. Và đôi khi, chỉ cần bạn đặt cái nhìn vào đúng chỗ, mọi thứ sẽ bắt đầu sáng rõ.
Nhanh hơn bạn tưởng rất nhiều.
Ms. Hồng Diễm
Founder – Tiếng Việt Sống
“Từ mông lung đến dạy ra chất Việt – để bạn biết mình đang làm gì trên lớp”