Tiềm năng thực sự của nghề dạy tiếng Việt nằm ở tầng mà bạn chưa từng nhìn thấy

Ở thời điểm hiện tại, không thiếu người dạy từ vựng và ngữ pháp đơn thuần, nhưng lại cực kì thiếu những người có thể đứng giữa hai nền văn hoá và giải thích được vì sao người Việt nói như vậy, và điều đó thực sự có nghĩa gì.

Dạo gần đây có nhiều bạn nhắn hỏi mình về “tiềm năng của nghề dạy tiếng Việt” ra sao.

Mình muốn bắt đầu từ một khoảnh khắc rất thật. Một trong những người bạn nước ngoài của mình, anh Alex, đã sống ở Việt Nam 12 năm. Anh ấy không chỉ nói: “Vietnamese is interesting” hay “Vietnamese culture is rich” như bình thường, mà nói một câu rất khác: “Vietnamese is not just a language. It reflects how people think and relate to each other.”

Đây là điểm đầu tiên bạn có thể nhận biết về ngôn ngữ được coi là tiếng mẹ đẻ của bạn trông như thế nào trong mắt người nước ngoài.

Thế giới không nhìn tiếng Việt như một “ngôn ngữ nhỏ”. Họ nhìn nó như một cửa sổ vào một hệ tư duy khác. Vì có một điều mà rất nhiều linguists và expats ở Việt Nam đã nhận ra:

Tiếng Việt = ngôn ngữ của quan hệ (relationship-based language)

Bạn không thể nói tiếng Việt… nếu không hiểu vai vế. Bạn không thể dùng đại từ nếu không đọc được mối quan hệ.

Điều này khiến người nước ngoài vừa bị “shock”, vừa bị cuốn vào. Vì ngôn ngữ này buộc họ phải “nhìn người đối diện” trước khi nói.

Trong các nghiên cứu về giao tiếp liên văn hoá, đặc biệt là framework high-context culture của Edward T. Hall, những nền văn hoá như Việt Nam thường được xếp vào nhóm giao tiếp phụ thuộc mạnh vào ngữ cảnh và mối quan hệ.

Đây cũng là lí do các chương trình đào tạo quốc tế về giao tiếp liên văn hoá hiện nay bắt đầu chú ý đến Việt Nam. Không phải vì tiếng Việt là ngôn ngữ phổ biến, mà vì tiếng Việt đại diện cho một hệ giao tiếp đặt con người và quan hệ lên trước thông tin. Điều đó hiện diện trong từng câu nói hàng ngày của người Việt, một cách gần như không thể né.

Văn hoá Việt: không phải “đơn giản”, mà là “tinh tế ngầm”

Ban đầu, nhiều người nước ngoài nghĩ: “Vietnamese people are simple, easy-going”. Nhưng sau một thời gian, họ sửa lại: “It’s subtle. Very subtle.”

Người nước ngoài bắt đầu nhận ra: người Việt né xung đột, nói vòng, giữ thể diện, dùng những từ nghe thì rất nhẹ… nhưng ý lại rất sâu.

Kinh nghiệm thực tế đã khiến nhiều học viên nước ngoài đi đến kết luận: Nếu không hiểu tầng này, bạn sẽ hiểu sai… dù nghe đúng.

Trong các chương trình đào tạo doanh nghiệp quốc tế, Việt Nam ngày càng được đưa vào như một case study về giao tiếp tinh tế và ngữ cảnh cao. Điều này rất quan trọng cho quá trình hoạt động và làm việc của các doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam.

Tiềm năng của tiếng Việt không nằm ở số lượng người nói, mà ở “độ khác biệt”

Đây là điểm rất ít người nhìn thấy.

Các tổ chức ngôn ngữ không chỉ nhìn vào số lượng người dùng, độ phổ biến toàn cầu để xếp hạng, mà họ đặt một câu hỏi khác: Ngôn ngữ này có mang lại một góc nhìn khác về con người không?

Và tiếng Việt của chúng ta có điều này. Rất rõ.

Ví dụ: “nhé”, “ạ”, “đi”, “thôi”; cách nói giảm, nói tránh; cách ưu tiên hoà khí hơn logic trực diện…. Đây không chỉ là linguistic feature, mà là cách một nền văn hoá xử lí mối quan hệ, cảm xúc và xung đột.

Người nước ngoài học tiếng Việt… không chỉ để giao tiếp

Có một nhóm rất rõ hiện nay trong thị trường dạy ngôn ngữ: expats sống lâu dài, người làm việc với thị trường Việt Nam, người có partner là người Việt. Nhóm này không học chỉ để “nói được”. Họ học để không bị đứng ngoài cuộc. Vì họ nhận ra một sự thật rất khó chịu: Nói đúng từ ≠ được chấp nhận. Hiểu ngữ pháp ≠ hiểu con người.

Vậy khoảng trống rất lớn trong thị trường này hiện nay là gì?

Đây là chỗ mà chúng ta không thể phủ nhận.

Rất nhiều người nước ngoài nói: “I can learn Vietnamese words… but I don’t understand Vietnamese behavior.”

Vấn đề không nằm ở phía người nước ngoài, mà nằm ở chỗ: hiện nay không có nhiều người dạy tiếng Việt có thể giải thích được ngôn ngữ này như một hệ văn hoá.

Nếu bạn đang dạy tiếng Việt nhưng không giải thích được điều này, thì có thể là bạn cũng chưa thực sự hiểu thứ mình đang dạy đâu.

Không phải ai cũng sẵn sàng thẳng thắn nhìn vào chỗ này. Nhưng có những người đã bắt đầu nhìn thấy được lỗ hổng đó.

Gần đây, mình có những cuộc trò chuyện rất thú vị với nhiều giáo viên dạy tiếng Việt. Có bạn nói: “Em bắt đầu thấy mình không thể dạy theo cách cũ nữa rồi cô ạ.”

Mình thì không nghĩ đó là khủng hoảng, mà thực ra đó là điểm bắt đầu. Những bạn giáo viên này đang âm thầm chuẩn bị cho một chặng đi sâu hơn trong khoá huấn luyện tháng 5 tới.

Quay lại câu chuyện chính.

Khi nói về tiềm năng của tiếng Việt và nghề dạy tiếng Việt, câu hỏi xác đáng không còn là: “Nó có trở thành ngôn ngữ toàn cầu không?”, mà là: “Nó có thể giúp thế giới hiểu con người theo một cách khác đến mức nào?”

Và một câu hỏi sâu hơn nữa: Ai là người đủ khả năng dẫn học viên nước ngoài đi vào tầng đó?

Vì ở thời điểm hiện tại, không thiếu người dạy từ vựng và ngữ pháp đơn thuần, nhưng lại cực kì thiếu những người có thể đứng giữa hai nền văn hoá và giải thích được vì sao người Việt nói như vậy, và điều đó thực sự có nghĩa gì.

Ai nhìn được ra điều này, sẽ thấy đây không phải là “tiềm năng” nữa. Đây là một khoảng trống lớn và là tín hiệu của thị trường đang chờ đợi.

Câu hỏi cuối cùng không còn dành cho thị trường ngôn ngữ, mà dành cho chính bạn:

Bạn đang dạy một ngôn ngữ… hay bạn đang giữ chìa khoá giải mã một nền văn hoá, để tiến xa hơn, vững chắc hơn trong lĩnh vực nghề nghiệp này?

Hồng Diễm. VietnamDecoded

Tiếng Việt Sống