Có những câu tiếng Việt học viên hiểu không sai một chữ nào, vậy mà vẫn lạc đường.
“Một, hai, ba… Dzô!”
Tiếng hô vang lên cùng tiếng vỗ bàn rầm rập, Thomas giật bắn người, suýt đánh rơi cái bát sứ đang cầm trên tay. Thomas là học viên người Đức của mình, xưa nay nổi tiếng điềm đạm, vậy mà lúc ấy, như anh kể lại, anh đã định đứng phắt dậy chạy ra ngoài vì tưởng có động đất hay có ai đánh nhau. Hoá ra chẳng có gì cả, chỉ là mấy bác bàn bên đang chào mừng vị khách nước ngoài duy nhất của đám cưới ở quê hôm ấy.
Hôm sau Thomas vào lớp, đôi mắt thâm quầng, mặt vẫn còn ngơ ngác:
“Cô ơi, hình như người Việt muốn… tiêu diệt em!”
Mình phì cười mà cũng tò mò lắm, vì trước hôm đi, Thomas có hỏi mình đi đám cưới người Việt thì nên làm gì. Mình dặn anh cứ cười thật tươi, ai mời thì nói “Chúc sức khoẻ!” rồi nhấp môi là được, người Việt hiếu khách lắm. Thomas là kiểu người làm gì cũng cẩn thận, ghi chép đâu ra đấy, nên mình tin là anh nhớ từng chữ.
Và đúng là anh nhớ thật. Nhưng chuyện lại nằm ở chỗ khác.
Một người hiểu đúng từng chữ
Ở bữa tiệc hôm ấy, cứ chừng năm phút lại có một chú hay một bác bưng cốc sang, vỗ vai anh bồm bộp: “Anh bạn nước ngoài, trăm phần trăm nhé!”
Thomas học số đếm rất chắc. “Trăm phần trăm” thì anh hiểu không trượt đi một li nào: uống cạn. Mà các chú cũng đúng là đang mời cạn thật.
Về mặt chữ thì tiếng Việt của Thomas không sai ở đâu cả. Chỉ có một chữ anh nghe thấy mà không để vào tai, là chữ nhỏ nhất nằm ở cuối câu: “nhé”. Câu mời kết bằng “nhé” giống như một lời rủ, người nói đang chờ người nghe đáp lại chứ không phải ra lệnh, nghĩa là ngay trong câu mời đã chừa sẵn một chỗ cho Thomas lên tiếng rồi.
Có điều là giữa tiếng hô và tiếng vỗ bàn, trong đầu Thomas lúc ấy lại có hai tiếng nói giằng co. Cô giáo bảo nhấp môi, còn chú đứng ngay bên cạnh, tay vẫn đặt trên vai anh, thì lại bảo phải trăm phần trăm. Mà Thomas là khách, phải theo ý chủ nhà. Thế là ai mời, anh cạn. Nói cho công bằng thì ai từng ngồi mâm cỗ ở quê cũng biết, đến người Việt muốn thoát khỏi lời mời của các chú cũng toát mồ hôi chứ chẳng đùa.
Sau chừng mười lượt “Dzô”, Thomas không còn nhớ chú rể tên là gì nữa. Anh chỉ nhớ đúng hai chữ cứ vang lên mãi bên tai: “Nữa đi!”
Cái mà chữ “trăm phần trăm” không nói ra
Buổi học hôm ấy thành một cuộc “hội thảo” cười bò lăn của hai cô trò về nghệ thuật từ chối trên bàn tiệc. Ai mời ai trước, vì sao các chú cứ phải sang tận nơi vỗ vai, “trăm phần trăm” thật ra đang nói gì với anh, và một người khách muốn giữ mình thì có những đường lui nào mà chủ nhà vẫn vui vẻ.
Thomas ngạc nhiên nhất khi nhận ra lời mời ấy không chỉ nói về cái cốc. Các chú sang tận nơi là để kéo anh vào cuộc vui, để anh biết mình đang được cả bàn chú ý và chào đón. Nhưng thân tình ở bàn nhậu thường đi kèm cả mong muốn người kia hưởng ứng, cho nên lời mời ấm áp đến đâu cũng có sức ép của nó, và hiểu được thiện ý ấy không có nghĩa là phải cạn mọi cốc được mời. Có một cách đáp lại mình rất thích, là xin phép nâng cốc trà đá lên chúc lại cả bàn. Nghe đến đây thì Thomas gật gù, cười mãi không thôi.
Mỗi lần nghĩ lại chuyện của Thomas, mình lại để ý thấy một điều. Ở một bàn tiệc như thế, câu từ chối đầu tiên thường chưa phải chỗ khó nhất. Cái khó là lần thứ hai, khi người mời cười xoà “Thôi mà, một cốc thôi”, tay đã rót sẵn còn cả bàn đang quay sang nhìn. Lúc ấy chuyện không còn là thuộc bao nhiêu câu nữa, mà là giữ được lựa chọn của mình trong bao lâu, trong khi cái vui của mọi người vẫn còn nguyên vẹn.
Từ một bàn tiệc đến một buổi dạy
Nếu đưa tình huống này vào lớp, mình sẽ không dừng ở chỗ giúp cho học viên nói được một câu từ chối. Mình muốn biết họ có nhận ra lời mời đang được nhắc lại hay không, có chọn được cách đáp hợp với mình hay không (chúc lại, nâng cốc trà đá, hay từ chối thẳng mà vẫn lịch sự), và có giữ được lựa chọn ấy khi người đối diện nài thêm hay không. Nói được một câu trong lớp và xử lí được cả một tình huống ngoài đời là hai mức khác nhau.
Đặt đầu ra như vậy rồi thì hàng loạt quyết định khác mới kéo đến. Một bàn tiệc có cả chục câu bay qua bay lại, câu nào học viên cần tự nói, câu nào chỉ cần nghe hiểu? Dựng bàn tiệc trong lớp thế nào cho đủ “nóng” mà lớp học vẫn chỉ là lớp học? Học viên mới bắt đầu và học viên đã khá thì dừng ở đâu? Với chủ đề này, phần từ chối nặng ngang phần mời và chúc: từ chối uống là quyền của học viên chứ không phải thất lễ, còn đã uống rượu bia thì không lái xe, ở Việt Nam đó là luật.
Mỗi câu hỏi ấy là một quyết định chuyên môn. Mình để ý rất nhiều bạn giáo viên có trong tay vô số chuyện hay từ học viên của mình, nhưng đến lúc ngồi soạn bài thì lại loay hoay đúng ở những chỗ này, vì tìm ra một câu chuyện hay thì dễ, nhưng để biến nó thành sáu mươi phút bài dạy có chủ đích, luyện đúng thứ học viên sẽ cần thì việc này lại không hề đơn giản.
Bàn tiệc của Thomas giờ đã thành một bài dạy
Những quyết định ấy chính là phần mình đang làm sẵn trong Bài Dạy Sống, những buổi học 60 phút được thiết kế cho các tình huống giao tiếp người học gặp trong đời sống ở Việt Nam, có slide theo trình tự dạy và ghi chú cho giáo viên ở từng bước, cần làm gì và xử lí thế nào khi học viên gặp khó. Bàn tiệc của Thomas nằm trong bài “Mời, chúc và từ chối uống trong cuộc vui”, thuộc bộ 20 bài đầu tiên đang được hoàn thiện. Bạn có thể xem danh sách và đăng kí trước tại trang Bài Dạy Sống; người đăng kí trước sẽ được tặng một bài dạy khi cả bộ ra mắt.
Còn học viên của bạn thì sao, đã có ai từng “trăm phần trăm” chỉ vì quá lịch sự chưa?
Đọc thêm: “Đi ăn đi” hay “đi ăn nhé” · Chén nước chấm và câu trả lời nằm ngay giữa mâm cơm · Cách dạy từ vựng tiếng Việt cho người nước ngoài để học viên nhớ lâu và dùng được
Hồng Diễm
Từ dạy ngôn ngữ đến hiểu con người