Có lần học viên hỏi bạn một câu về tiếng Việt mà bạn không giải thích được, không phải vì bạn không biết tiếng Việt, mà vì bạn chưa bao giờ dừng lại để tự NHÌN THẤY VÀ THẮC MẮC về điều đó, khoảnh khắc ấy bạn cảm thấy thế nào?
Chú mình là một người đàn ông từng trải, khá điềm đạm và ít khi nói chuyện lớn lao, hôm đó nhân lúc mình sang chơi, chú bỗng tâm sự một câu mà mình nhớ mãi đến tận bây giờ.
Chú nói: “Mình cứ coi thường mấy người quét rác, lao công, cho là họ làm nghề thấp kém, ai làm chẳng được… Nhưng nói thật với mày, nếu xét về kĩ năng quét rác, quét làm sao cho nhanh, gọn, sạch sẽ thì mình thua đứt họ. Người ta mới là thầy của mình trong việc quét rác đó.”
Ui chao! Câu chú vừa nói thật là làm cho mình ớ người ra một lúc. Bấy giờ mình chợt nhận ra đã bao nhiêu lần mình làm đúng cái điều chú vừa kể, tức là nhìn ai đó rồi thầm đánh giá: “Ôi dào, đơn giản thôi, chẳng có gì để học”, mà không hay mình đang tự đóng cửa lại với chính mình.
Dần dà mình mới thấm hiểu một sự thật là: Bất cứ ai trong cuộc đời này cũng có thể là thầy của ta, trong một lĩnh vực nào đó, vào một khoảnh khắc nào đó. Người quét rác hiển nhiên lành nghề hơn ta trong chuyện quét rác. Người bán hàng rong chắc chắn quen thuộc hơn ta trong chuyện nhìn người. Đứa trẻ lên bảy tuổi rõ ràng thành thật hơn ta trong chuyện nói thẳng những gì nó nghĩ.
Sự học không nằm ở cái vị trí mình ngồi đâu, mà nằm ở chỗ mình có chịu mở lòng ra để học hỏi tiếp thu hay không.
Mình thường nghĩ đến điều này khi nhìn vào nghề dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, rồi nhận thấy một nghịch lí kì lạ trong nghề này mà ít ai để ý: chính vì ta biết tiếng Việt quá rõ, nên ta không còn NHÌN THẤY nó nữa.
Trước đây mình đọc sách, thấy các nhà tâm lí học gọi hiện tượng thú vị này là The curse of knowledge – lời nguyền của sự am hiểu. Có nghĩa là khi chúng ta đã thành thạo một thứ gì đó đến mức tự động, bản năng rồi, thì não ngừng ghi nhận nó như một thứ cần giải thích. Nó chỉ đơn giản là… tồn tại một cách hiển nhiên, không cần phải bàn thêm.
Chúng ta nói tiếng Việt từ lúc mới bập bẹ, dùng tiếng Việt mỗi ngày như hơi thở. Và chính vì vậy mà chúng ta mất đi khả năng nhìn nó bằng đôi mắt của người lần đầu tiên chạm vào nó.
Thử nghĩ xem, tại sao người Việt lại nói “đi ăn cưới”, “đi ăn tiệc”… nhưng không ai nói “đi ăn họp”? Logic nào đứng sau đó, ngôn ngữ học hay văn hóa? Hoặc tại sao nói “về nhà” chứ không phải “đi nhà”… trong khi cả hai đều là hành động di chuyển đến một nơi? Những câu hỏi tưởng như ngớ ngẩn vụn vặt đó lại chạm đúng vào cái mà người học nước ngoài vật lộn mỗi ngày, mà cũng chính là thứ mà người dạy, vì quá quen thuộc nên thường bỏ qua không thương tiếc.
Học viên hỏi,giáo viên trả lời: “Ừ thì người Việt nói vậy thôi.”
Câu trả lời kiểu đó không sai nhưng cũng không dạy được gì. Thực ra, người dạy lúc đó không phải đang giải thích, mà nói cho đúng là đang… bó tay trước một thứ mình cứ tưởng mình đương nhiên hiểu.
Đây không phải chuyện lỗi hay không lỗi. Mình nghĩ đây là chuyện của một cái bẫy rất con người.
Ví dụ người quét rác trong câu chuyện của chú mình, họ giỏi vì họ đã rèn luyện đến mức thuần thục. Nhưng nếu một ngày nào đó bạn nhờ họ dạy lại cho người khác cách quét, có thể họ cũng sẽ lúng túng, vì cái “biết” của họ đã chìm xuống tầng vô thức, họ làm được theo bản năng chứ không còn nhìn thấy mình đang làm gì nữa. Nói họ làm thì họ làm được, chứ nói giải thích vì sao như thế thì họ lại không giải thích nổi.
Dạy học cũng vậy. Bạn có thể đứng lớp nhiều năm, học viên có thể vẫn tiến bộ, vẫn có người cảm ơn, nên bạn nghĩ: “Vậy là ổn rồi”, mà có thể không nhận ra thực sự mình đang dạy bằng thói quen, bằng cảm tính, bằng kinh nghiệm thô chứ không phải bằng sự hiểu biết thật sự về bản chất ngôn ngữ, về cơ chế tiếp thu của người học, về lí do đằng sau mỗi quyết định sư phạm mà mình đưa ra. Cho nên khi gặp một học viên khó hơn, một tình huống lạ hơn, một câu hỏi sâu hơn, bạn không có gì để bấu víu ngoài cảm tính và… đoán.
Dạy cảm tính vẫn có thể ra kết quả, không ai phủ nhận điều đó. Nhưng nó không thể nhân rộng hay giải thích, cũng không thể đi xa. Giống như một con đường mòn, đi được đấy, nhưng chỉ đến một điểm nhất định thôi rồi tắc. Và trong một nghề mà người học ngày càng tinh tế hơn, thị trường ngày càng cạnh tranh hơn, yêu cầu ngày càng cao hơn thì con đường mòn đó sẽ ngày càng hẹp lại.
Người dạy không có nền tảng sẽ không bị biến mất ngay, nhưng họ sẽ dần bị bỏ lại bởi chính những học viên đủ thông minh để nhận ra sự khác biệt, và bởi chính những đồng nghiệp đã chọn đi sâu vào nền tảng, phát triển bản thân hơn thay vì đứng yên tự bằng lòng thoả mãn.
Dạy học đòi hỏi một thứ rất đặc biệt như thế này: khả năng NHÌN THẤY LẠI được những gì vốn đã quá quen thuộc. Những gì mà người Việt vẫn nói, vẫn làm, vẫn nghĩ hàng ngày, bạn coi đó là rất bình thường, nhưng bây giờ bạn cần phải tháo rời nó ra, quan sát tìm tòi để hiểu vì sao nó lại như vậy, rồi bạn mới có thể đặt nó vào tay người khác theo cách họ có thể cầm được.
Đó không phải là năng lực tự nhiên theo kiểu “ngôn ngữ mẹ đẻ thì cần gì phải tìm hiểu”, mà là một thứ phải học một cách có hệ thống, có ý thức, có người chỉ đường.
Câu mà bạn có thể tự hỏi để soi thật rõ chính mình:
Có lần học viên hỏi bạn một câu về tiếng Việt mà bạn không giải thích được, không phải vì bạn không biết tiếng Việt, mà vì bạn chưa bao giờ dừng lại để tự NHÌN THẤY VÀ THẮC MẮC về điều đó, khoảnh khắc ấy bạn cảm thấy thế nào?
Nếu bạn nhớ ra được một câu như vậy, thì bạn đang đứng đúng chỗ để bắt đầu.
Hồng Diễm. VietnamDecoded
Founder – Tiếng Việt Sống