Vì sao người Việt cái gì cũng “tùy”?

Cuối tuần nào nhóm chat cũng có một cuộc như thế này.

Một người mở màn: “Tối nay ăn gì bà con?” Im được mấy phút thì điện thoại bắt đầu rung từng đợt, tin nhắn nhảy lên lần lượt. “Tùy.” “Gì cũng được.” “Ai sao tui vậy.” Rồi nửa tiếng trôi qua, điện thoại vẫn rung, mà vẫn chưa ai biết tối nay ăn ở đâu!

Có lần một người bạn nước ngoài của mình ngồi cạnh, ngó qua cái màn hình rồi hỏi rất thật:

“Nếu ai cũng nói ‘tùy’ thì cuối cùng ai quyết?”

Câu hỏi nghe buồn cười, thế mà mình nhớ mãi. Tại vì đúng là người Việt sống như vậy lâu lắm rồi, mà hình như chẳng mấy ai thấy có gì bất thường.

Nhưng cuối cùng vẫn quyết được đấy chứ. Bạn để ý mà xem, cái nhóm chat kia rồi cũng xong.

Đến một lúc sẽ có một người sốt ruột, gõ một dòng: “Thôi quán cũ nhé, bảy giờ.”

Và lạ ở chỗ, cả hội đồng ý cái rụp. Không ai cãi, cũng chẳng ai đòi bàn lại. Mấy chục phút “tùy” trước đó bay biến hết.

Cho nên mình nghĩ chữ “tùy” không có nghĩa là không ai quyết. Nó có nghĩa là chưa ai muốn quyết thay người khác. Cả nhóm cứ đứng chờ, nhường qua nhường lại, mãi cho tới khi có một người chịu đứng ra nhận phần đó về mình.

Chữ “tùy” chạy được vì có người đọc được nó

Hôm mình về quê, mẹ đang lúi húi nhặt rau ngoài hiên, ngẩng lên hỏi: “Chiều nay con ở nhà ăn cơm không?”

Mình nói: “Để con xem đã mẹ ạ.”

Mình không né mẹ đâu, mà mình thật sự chưa biết. Biết đâu lát nữa có đứa bạn gọi, biết đâu có việc phải chạy đi một lúc, hoặc biết đâu chính mẹ lại đổi ý để mai nấu cho tươm hơn. Nhiều thứ chưa xảy ra quá, nên mình để câu trả lời hé lại một chút.

Mẹ cũng không hỏi thêm. Mẹ “ừ” một tiếng rồi cúi xuống nhặt rau tiếp.

Chiều đó mẹ vẫn nấu dư ra một phần.

Đấy mới là chỗ hay. Chữ “để xem” của mình chẳng làm mẹ khó chịu, vì mẹ nghe là hiểu ngay. Hai mẹ con không ai nói thêm câu nào mà việc vẫn xong.

Người Việt mình hay như vậy, nói một nửa rồi để người kia đọc nốt nửa còn lại.

Cả một họ nhà chữ

Mà “tùy” không đi một mình đâu, nó có cả họ hàng.

Rủ đi ăn thì “tùy mọi người”. Hẹn đi chơi thì “tùy thời tiết”. Bàn chuyện đi xa thì “tùy công việc đã”. Hỏi chuyện sắp tới thì “để xem”, “tính sau”, “tới đâu hay tới đó”. Gặp việc rối thì “tùy cơ ứng biến”, nhà nghèo thì “liệu cơm gắp mắm”. Đến chuyện cưới xin trọng đại như vậy mà nhiều khi người ta cũng chỉ nói gọn một câu: “Thôi thì tùy duyên.”

Có những nơi người ta thấy dễ chịu khi mọi thứ rõ ràng. Có hoặc không. Đi hoặc không đi. Đồng ý hoặc từ chối, nói một câu cho xong rồi ai về nhà nấy.

Còn ở mình thì câu trả lời hay chừa lại một khoảng cho hoàn cảnh.

Và có một điều mình để ý mãi: hầu như không ai gằn giọng khi nói chữ “tùy” cả. Nghe kỹ mà xem, nó mềm lắm. “Tùy em.” “Tùy con.” “Tùy anh chị.” Nói xong thường còn kèm một cái cười.

Đằng sau chữ đó nhiều khi không phải là thờ ơ. Nhiều khi nó là mình không muốn áp ý mình lên bạn. Cũng có khi nó là mình còn đang ngó xem bạn thế nào cái đã.

Nhưng cũng có cái “tùy” khác

Nói cho công bằng thì chữ này cũng có mặt sau của nó.

Có những cuộc mà ai cũng “sao cũng được”, “tùy mọi người”, nói đi nói lại một hồi rồi việc vẫn nằm nguyên đó. Không phải vì ai cũng nhường. Mà vì đứng ra quyết thì phải chịu trách nhiệm, mà chịu trách nhiệm thì mệt, nên thôi mình cứ tùy cho nhẹ người.

Cái tùy đó nghe y hệt cái tùy kia. Cũng mềm, cũng nhẹ, cũng kèm một cái cười.

Vậy mà người Việt nghe là phân biệt được. Không ai dạy, cũng chẳng có sách nào ghi, nhưng ngồi trong cuộc thì mình biết cái “tùy” này là đang nhường, còn cái “tùy” kia là đang lảng.

Mình nghĩ đây mới là chỗ tiếng Việt khó dịch nhất. Không phải khó ở nghĩa của chữ, nhưng nó khó ở chỗ cùng một chữ mà mỗi lần nói lại chở một thứ khác nhau, và người nghe phải nghe cả cái không được nói ra.

Giống như dịch chữ “duyên” thành fate, hay dịch chữ “thương” thành love vậy. Không sai. Nhưng cầm lên thấy nhẹ hều, cứ như rơi mất đâu đó cái phần nặng nhất.

Một chữ nhỏ xíu

Có người từng nói vui với mình: “Người Việt sao cái gì cũng tùy.”

Mình cười, tại vì nghe thì đúng là như vậy thật. Nhưng càng sống lâu với tiếng Việt, mình càng thấy chữ đó không phải dấu hiệu của một người không biết mình muốn gì. Nó là dấu hiệu của một người quen sống cùng hoàn cảnh, quen sống cùng người khác, quen chừa lại một chỗ trống cho những thứ chưa tới.

Thời tiết thì đổi được, việc thì đổi được, người cũng đổi, lòng người cũng đổi. Vậy thì khóa chặt lại từ hôm nay làm gì cho mệt?

Nhỏ xíu vậy đó, mà tuần nào cũng có mặt trong nhà mình, trong nhóm chat của mình, trong mâm cơm chiều của mẹ.

Bạn thử để ý xem, từ sáng tới giờ bạn đã nói chữ “tùy” mấy lần rồi? Và trong mấy lần đó, có lần nào bạn đang nhường, có lần nào bạn chỉ đang lảng đi cho nhẹ nhõm?

Hồng Diễm

Tiếng Việt Sống