Chữ “ạ” khi có khi không…

Ai cũng bảo “ạ” là để lịch sự. Nhưng người Việt mình dùng nó theo một cách khác, kín hơn thế nhiều.

Có lần mình ghé mua mấy thứ lặt vặt ở một cửa hàng nhỏ.

Cô bán hàng nói câu nào cũng tròn vành một chữ “ạ”. “Của chị đây ạ”, “Chị lấy thêm gì nữa không ạ”, “Cảm ơn chị ạ”. Nghe dễ chịu vô cùng, cứ như mỗi câu được bọc thêm một lớp mềm bên ngoài ấy.

Hôm sau, tình cờ mình ngồi chờ ở một văn phòng. Một anh trưởng phòng đứng tuổi nói với cậu nhân viên trẻ mới vào: “Làm xong cái này mang lên đây.” Gọn lỏn, chẳng có một chữ “ạ” nào. Mà cũng chẳng ai thấy anh ấy bất lịch sự cả.

Ngồi đó, tự nhiên trong đầu mình mắc lại một câu hỏi. Nếu “ạ” là để cho lịch sự, thì hoá ra cô bán hàng lễ phép, còn ông trưởng phòng thì không lễ phép sao? Mà rõ ràng đâu phải vậy. Cùng một chữ, cùng là người Việt cả, người thì gắn nó vào cửa miệng, người thì tuyệt nhiên không đụng tới.

Vậy nó theo cái gì?

Nếu đem hỏi, chắc nhiều người sẽ bảo “Ừ thì nói với khách phải nhã nhặn hơn, còn ông sếp thì khỏi cần”. Nghe cũng xuôi tai đấy, nhưng mình vẫn thấy nó chưa chạm được vào cái quy tắc thật đang nằm bên dưới. Mà mình thì cứ tò mò vào đúng cái đó.

“Ạ” không đo sự lịch sự, nó đo vị trí

Ngồi ngẫm lại hai cảnh, mình mới thấy ra. Cô bán hàng thêm chữ “ạ” không phải vì cô ít tuổi, mà vì ngay lúc đó cô đang ở thế người phục vụ, cô tự đặt mình xuống thấp hơn khách một chút. Ông trưởng phòng bỏ chữ “ạ” cũng chẳng phải vì ông thô lỗ, mà vì ông đang ở thế người trên, người giao việc, ông không có lí do gì để hạ mình xuống cả.

Thì ra chữ “ạ” giống như một cái cúi đầu rất khẽ, gói gọn lại trong đúng một tiếng. Thêm nó vào, là mình đang nói với người kia rằng trong chuyện này, mình xin đứng thấp hơn anh chị một chút. Bỏ nó đi, không có nghĩa là hỗn, mà chỉ là mình đang đứng ngang hoặc đang đứng trên.

Cho nên “ạ” không đo sự lịch sự. Nó đo vị trí. Nó cũng chẳng đo tuổi tác: một người lớn tuổi vẫn “ạ” người trẻ hơn mình như thường, chỉ cần lúc ấy họ đang ở thế nhờ cậy hay phục vụ. Chỉ một tiếng ngắn ngủn ở cuối câu thôi, mà nó đã kịp nói cho người nghe biết người đang nói tự thấy mình đứng ở đâu so với họ.

Chuyện xưng hô cũng y như vậy. Cùng gọi một người là “anh”, mà có lúc nghe thân, có lúc nghe khách sáo, có lúc lại nghe xa cách. Không phải chữ “anh” đổi nghĩa, mà là cái khoảng cách giữa hai người trong từng lúc mỗi khác, còn chữ “anh” chỉ hứng lấy cái khoảng cách đó rồi phát ra thành tiếng đấy thôi.

Vì sao người nước ngoài học “ạ = polite” rồi dùng sai ngay

Đây là chỗ làm lúng túng bao nhiêu người học tiếng Việt. Họ mở từ điển ra, thấy ghi “ạ: tiểu từ dùng để tỏ sự lịch sự, kính trọng”. Thế là họ đóng đinh trong đầu: cứ muốn lịch sự thì thêm “ạ”. Rồi họ rải “ạ” ra khắp nơi, nói với người nhỏ tuổi hơn cũng “ạ”, sai bảo ai đó cũng “ạ”, và người Việt nghe thì cứ thấy cấn cấn, mà nhiều khi cũng chẳng biết đường nào để nói cho họ hiểu.

Sai ở đâu? Sai ở chỗ họ dùng “ạ” như một cái công tắc lịch sự, bật lên là lễ phép, tắt đi là không. Còn người Việt mình thì dùng nó như cái kim la bàn, mỗi lần mở miệng là mỗi lần cái kim ấy lại chỉ lại xem mình đang đứng chỗ nào so với người trước mặt. Một bên là chuyện bật với tắt. Một bên là cả một mối quan hệ đang xê dịch. Mà cái kim la bàn ấy quay nhanh lắm, nhanh đến mức chính người quay nó cũng không kịp nhìn.

Hôm trước mình có viết về hai chữ “đi” với “nhé” ở bài này, cũng nép ở cuối câu. Chữ ấy hé cho bạn biết người kia đang kéo bạn theo hay đang mời bạn đi; còn chữ “ạ” hôm nay lại nói chuyện khác: người nói đang tự xếp mình cao hơn hay thấp hơn bạn. Nói cho cùng, tiếng Việt ít khi hỏi bạn nói có đúng ngữ pháp không. Nó hỏi một câu khó hơn: bạn đã đọc đúng chỗ mình đứng với người trước mặt chưa.

Người Việt lớn lên cùng mấy tiếng ấy, quen tới mức tưởng chúng rỗng không. Nhưng cứ thử gạt hết “ạ”, “dạ”, “nhé” ra khỏi một ngày rồi nghe lại xem: tự dưng câu nào cũng phẳng lì, ông sếp với cô bán hàng, người dưng với người nhà, nghe ra đều ngang như một.

Cái giữ cho mỗi người một chỗ đứng, hoá ra nhiều khi chỉ là một tiếng buông khẽ, nhẹ hẫng ở cuối câu.