Văn hoá trên một tờ tiền
Tác giả: Hồng Diễm, người sáng lập phương pháp Tiếng Việt Sống.
Trò chơi tờ tiền
Giữa giờ, khi mắt học viên bắt đầu mỏi, mình hay dừng lại và nói: “Lấy hết tiền trong ví ra, bày lên bàn giúp tôi.” Họ đặt xuống mấy tờ đô: 1, 5, 10, 20, 100. Mình bày cạnh đó tiền Việt: 1.000, 5.000, 10.000, 20.000, 50.000, 100.000, 200.000, 500.000.
Không giáo trình, không slide, chỉ có mấy tờ tiền nằm cạnh nhau trên bàn. Học viên nhìn tới nhìn lui, rồi ngẩng lên, giọng thật thà: “Tôi chỉ thấy đây là tiền. Cô bảo có gì khác nhau?”
Mình không trả lời mà hỏi lại: “Bạn cầm từng tờ lên xem. Kích thước trước, rồi màu sắc.”
Vài giây im lặng. Rồi một tiếng reo: “Ô đúng thế! Tôi chưa bao giờ để ý.”
Tờ đô nào cũng bằng nhau chằn chặn, còn tiền Việt thì tờ nhỏ nằm gọn trong lòng tay, tờ lớn xòe rộng ra. Đô một tông xám lặng, tiền Việt mỗi tờ một màu.
“Cô giáo ơi, lần đầu tiên tôi biết những điều này.”
Bài học hay nhất hôm đó không nằm trong giáo án mình soạn.
Nhưng có một điều mình để chừa lại chưa nói. Cầm tờ nào lên, mệnh giá bao nhiêu, bạn cũng gặp lại đúng một khuôn mặt. Chỉ một thôi. Vì sao vậy?
Kích thước và chuyện trên dưới
Quay lại chồng tiền trên bàn.
Bạn thử xếp năm tờ đô cạnh nhau: 1, 5, 10, 20, 100. Tờ một đô và tờ một trăm đô úp lên nhau, không lệch nổi một milimet. Ở một xứ sở đặt tự do cá nhân và sự bình đẳng lên hàng đầu, cái tinh thần ấy in thẳng vào đồng tiền: giá trị chênh nhau cả trăm lần mà chỗ đứng thì ngang nhau. Cũng như khi họ gọi nhau, từ tổng thống đến đứa trẻ con, tất cả gói gọn trong hai tiếng “I” và “you”.
Giờ bạn nhìn sang tiền Việt. Tờ 1.000 bé xíu, lọt thỏm trong lòng bàn tay. Càng lên giá trị, tờ tiền càng nở ra: 5.000, 10.000, 20.000, 50.000, rồi bề thế nhất là tờ 500.000. Giá trị lớn thì khổ giấy lớn. Có trên có dưới, rất rành mạch.
Mình hay dừng ở đây và hỏi: thế còn tiếng Việt của bạn, gọi nhau bằng gì? Họ lẩm nhẩm đếm: ông, bà, bố, mẹ, anh, chị, em, cháu, con. Cả một mê cung và không được phép gọi lộn, lệch một tiếng là lệch luôn vai vế.
Đến đó, mắt học viên khựng lại một nhịp. Hình như tờ tiền trong ví và cách người Việt gọi nhau đang kể chung một câu chuyện. Mà không riêng cách gọi nhau đâu, đến chữ “duyên” người Việt nói mỗi ngày cũng nằm ở cái khoảng giữa hai người y như thế.
Vì sao màu sắc khác nhau?
Đến lượt màu, mình gần như không phải gợi. Một học viên cầm xấp đô lên, lật qua lật lại dưới ánh đèn rồi khẽ nhíu mày: cả xấp cùng một sắc, nhìn hơi lạnh cô ạ. Rồi anh với sang mấy tờ tiền Việt. Tờ xanh, tờ đỏ, tờ tím. Anh bật cười: “Cái này ấm hơn hẳn.” Chữ “lạnh”, chữ “ấm” ấy không phải mình gợi ý. Người học tự chạm tới, còn mình chỉ đứng nhìn.
Mà đúng thật. Người Mỹ chuộng sự rõ ràng, sòng phẳng thì đồng tiền của họ cũng thế, một tông, dứt khoát, không màu mè. Còn người Việt mình sống nặng về tình, tình với cha mẹ, với xóm giềng, với cả người dưng ngồi chung chuyến xe rồi dúi cho nhau củ khoai, thì cái ấm đó, không hiểu sao, cũng theo vào từng tờ tiền nằm trong ví.
Bạn cứ giữ lấy cảm giác ấm này. Lát nữa nó sẽ giải thích một điều rất lạ nằm ngay trong tiếng Việt bạn nói mỗi ngày, mấy chữ “à”, “ừ”, “nhỉ”, “nhé” tưởng thừa mà chẳng hề thừa.
Một tờ tiền, chỉ đọc con số thì mãi là con số. Chịu đọc thêm cái màu, cái cỡ, ta thấy ra cả một cách sống. Tiếng Việt cũng vậy. Học từng chữ một (word by word), học riết rồi thấy khó, thấy khô, thấy khổ. Học kèm cái nền văn hóa nằm dưới, chữ nào cũng có chỗ để thương.
Hình Bác Hồ
Còn một lớp nữa mình cố tình giữ lại từ trò chơi lúc nãy. Đến đây mình mới nhờ học viên lật từng tờ lên, nhìn thật kỹ gương mặt in trên đó.
Mấy tờ đô lật tới đâu đổi mặt tới đó. Tờ này một người, tờ kia một người, chẳng ai giống ai. Rồi mình bảo họ lật tiền Việt. Một nghìn. Năm nghìn. Hai mươi nghìn. Năm trăm nghìn. Lật hết một lượt. Vẫn một khuôn mặt. Bác Hồ. Chỉ Bác Hồ.
Học viên ngẩng lên, ngơ ngác.
Nước Mỹ là hợp chủng quốc, ghép lại từ nhiều dân tộc, không chung một nền lịch sử, cho nên họ ca ngợi thành quả: ai để lại giá trị lớn cho thời đại, gương mặt người ấy được in lên đồng tiền. Người Việt lại trọng lịch sử theo cách khác. Mỗi tờ vẫn gắn với một giai đoạn, một vùng đất của nước nhà, những điều không phải ai cũng để ý. Nhưng dù mệnh giá nào thì gương mặt vẫn chỉ một.
Bạn thử ngồi với ý đó một lúc. Một dân tộc chọn để chung một người trên tất cả những tờ tiền cầm trên tay mỗi ngày, mỗi lần trả tiền mớ rau, đổ bình xăng. Đoàn kết, chung thủy, hay còn điều gì lặng hơn thế mà mình chưa gọi được thành tên.
Nếu bạn muốn thấy tận mắt, mời bạn xem trọn video ‘Giải mã văn hóa: khi văn hóa Việt được mã hóa trên một tờ tiền’, nơi mình cầm từng tờ tiền giải mã tận nơi, đào sâu lớp hình in và tấm bản đồ lịch sử ẩn trên đồng tiền Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp về văn hóa trên tờ tiền Việt Nam
Vì sao tiền đô Mỹ mọi mệnh giá cùng kích thước? Vì người Mỹ đặt tự do cá nhân và bình đẳng lên hàng đầu, và tư tưởng ấy in thẳng lên đồng tiền. Một đô hay một trăm đô đều to bằng nhau, giống cách họ gói mọi mối quan hệ trong một chữ “I” và một chữ “you”.
Tiền Việt và tiền đô khác nhau thế nào? Khác ở ba lớp: kích thước, màu sắc và hình in. Tiền đô mọi mệnh giá bằng nhau, chung một tông xám, in nhiều gương mặt. Tiền Việt thì nhỏ dần theo giá trị, mỗi mệnh giá một màu, và dù tờ nào cũng chỉ một gương mặt. Ba khác biệt tưởng nhỏ mà kể ra hai cách sống.
Vì sao tiền Việt Nam chỉ in hình Bác Hồ? Mỗi tờ tiền gắn với một giai đoạn lịch sử của đất nước, nhưng dù mệnh giá nào cũng chung một gương mặt. Đó là cách người Việt biểu hiện tinh thần đoàn kết, chung thủy và nhất quán. Khác hẳn đồng đô, mỗi tờ một vĩ nhân, ai để lại giá trị lớn cho thời đại thì được vinh danh.
Bạn thử cầm lại tờ tiền trong ví mình mà xem. Nó nhỏ thôi, nhưng là một tấm gương. Ngôn ngữ cũng vậy, nó là cái gương phản chiếu văn hóa của người dùng nó. Đó là lý do mình luôn tin: tiếng Việt chỉ thật sự sống khi nằm trong văn hóa Việt.
Nếu bạn đang học tiếng Việt, hãy học nó cùng văn hóa, để thứ tiếng bạn nói đừng thành một tử ngữ khô cứng. Còn nếu bạn đang dạy, hoặc muốn dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, mời bạn ghé xem phương pháp và chương trình đào tạo Tiếng Việt Sống, để thấy một vật quen trong tay có thể mở ra cả một buổi học.
Hồng Diễm
Từ dạy ngôn ngữ đến hiểu con người